Κοινωνικός μετασχηματισμός και στρατιωτική επέμβαση, 1880-1909
Το έργο «Κοινωνικός μετασχηματισμός και στρατιωτική επέμβαση, 1880-1909» αποτελεί μία από τις θεμελιώδεις μελέτες του Γιώργου Β. Δερτιλή για τη νεότερη ελληνική ιστορία. Κυκλοφόρησε από τις Εκδόσεις Εξάντας (1977, 340 σελίδες: 227 κείμενο, 30 πίνακες, 83 σημειώσεις και βιβλιογραφία) και γνώρισε έξι εκδόσεις και ανατυπώσεις.
Περιεχόμενα σελίδας
- Περιληπτική περιγραφή του έργου
- Από τον πρόλογο της πρώτης έκδοσης (1977)
- Από τον πρόλογο της τρίτης έκδοσης (1985)
- Αναλυτικός πίνακας περιεχομένων
- Εισαγωγή: Μέθοδοι μελέτης των στρατιωτικών παρεμβάσεων
- Μέρος πρώτο: Η διαχρονία – Οικονομικές και κοινωνικές σχέσεις στον 19ο αιώνα
- Μέρος δεύτερο: Η συγχρονία (1880-1909) – Κοινωνικές σχέσεις, πολιτική ζωή και στρατιωτικό κίνημα
Περιληπτική περιγραφή του έργου
Πρόκειται για τη διδακτορική διατριβή του συγγραφέα σε βελτιωμένη μορφή. Το βιβλίο εκτείνεται στα πεδία της πολιτικής θεωρίας και της πολιτικής ιστορίας:
- Πολιτική θεωρία και κριτική: Εξετάζονται οι ερμηνείες των στρατιωτικών επεμβάσεων στην πολιτική, όσες είχαν έως τότε προταθεί στη διεθνή βιβλιογραφία (όπως των Finer και Huntington). Το βιβλίο επικρίνει αυτές τις κατασκευές ως ανιστόρητες και θεωρητικώς ανεπαρκείς. Υποστηρίζει συγκεκριμένα ότι δεν μπορούν να ερμηνεύσουν με πειστικό τρόπο ούτε τις μακροχρόνιες και διαρθρωτικές συνθήκες που ευνοούν τις στρατιωτικές επεμβάσεις ούτε τις ιστορικές μεταβολές των συνθηκών αυτών που ευνοούν την πτώση ή την ανατροπή των στρατιωτικών καθεστώτων.
- Πολιτική ιστορία της Ελλάδας: Εξετάζονται οι ερμηνείες που έχουν προταθεί για την ιστορική εξέλιξη της Ελλάδας έως τις αρχές του 20ού αιώνα και οι ειδικότερες ερμηνείες του στρατιωτικού κινήματος του 1909 στο Γουδί. Απορρίπτονται τόσο οι σχηματικές μαρξιστικές ερμηνείες (όπως «αστική επανάσταση» ή «διαμάχη αστών-γαιοκτημόνων») όσο και οι συμβατικές ερμηνείες που παρουσιάζουν το κίνημα είτε ως φυσική απόληξη της ήττας του 1897 είτε ως διαμάχη στέμματος και κομμάτων είτε ως αποτέλεσμα συμμαχίας αξιωματικών με αστικές αντιβασιλικές δυνάμεις.
- Ιστορικό πλαίσιο και αίτια: Το βιβλίο εντάσσει το κίνημα του 1909 στη δυναμική της ευρύτερης ιστορικής περιόδου 1880-1912 και αναζητά τα αίτιά του στις οικονομικές, κοινωνικές και πολιτικές μεταβολές που ανατρέπουν τις διαρθρωτικές αδράνειες όσες είχαν διαμορφωθεί κατά τον μακρό 19ο αιώνα.
Από τον πρόλογο της πρώτης έκδοσης (1977)
Η εργασία αυτή είναι μια προσπάθεια να συγκεντρωθούν οι κατά τη γνώμη μου πιο σημαντικές ιστορικές πληροφορίες για το υπό έρευνα θέμα, και πάνω σ’ αυτήν τη βάση να ερμηνευθούν συνθετικά οι κοινωνικές μεταβολές στην Ελλάδα του 1880-1910 και οι σχέσεις τους με το κίνημα του 1909.
Στο κείμενό μου αποφεύγονται, όσο γίνεται, οι ειδικευμένοι όροι, και πολλά επιχειρήματα είναι απλά διατυπωμένα. Στις υποσημειώσεις υπάρχουν ορισμένες πληροφορίες και παραπομπές που είναι ίσως γνωστές στον ειδικό και μπορεί επομένως να του φανούν περιττές. Δεν γινόταν αλλιώς, γιατί απλούστατα η εργασία αυτή δεν απευθύνεται μόνο σε ειδικούς. Από την άλλη μεριά, ο αναγνώστης θα μου συγχωρέσει που δεν θέλησα να προχωρήσω ένα βήμα πιο πέρα και να «αραιώσω» κάπως το κείμενό μου. Έχω μια προκατάληψη ενάντια στα πολλά λόγια και αγαπώ τα κείμενα πού κάθε λέξη τους έχει ένα λόγο ύπαρξης. Άλλωστε και ο αναγνώστης, παρόλο που χρειάζεται περισσότερη συγκέντρωση διαβάζοντας ένα λιγόλογο επιχείρημα, μπορεί τουλάχιστον να ελέγξει ευκολότερα την ορθότητά του.
Από τον πρόλογο της τρίτης έκδοσης (1985)
Μια τρίτη έκδοση υποχρεώνει τον συγγραφέα σε ορισμένες διευκρινίσεις προς το κοινό που την επιτρέπει. Θα αρχίσω από την πιο αυτονόητη. Σήμερα, όπως είναι φυσικό, δεν συμφωνώ πλέον με ορισμένες απόψεις αυτού του βιβλίου, μεθοδολογικές, θεωρητικές ή πραγματολογικές. Κατά την οκταετία που πέρασε από την πρώτη έκδοση, η έρευνά μου σε πρωτογενείς πηγές επέτρεψε νέες, πληρέστερες προσεγγίσεις. Άλλωστε στην ίδια περίοδο η ελληνική ιστοριογραφία, περνώντας σε μια νέα φάση της δικής της ιστορίας, άρχισε να δημιουργεί τη βιβλιογραφική εκείνη υποδομή που, ακριβώς, έλειπε στα 1970. Αν υπήρχε έκτοτε μια τέτοια υποδομή, φυσικά, θα είχε επιτρέψει ή μάλλον επιβάλει ένα βιβλίο διαφορετικό, έστω και αν επρόκειτο για πρωτόλειο.
Σημείωμα επανέκδοσης
Ωστόσο, οι σημερινές μου επιφυλάξεις δεν αποκλείουν την επανέκδοση. Πιστεύω ότι μια κριτική ανάγνωση του βιβλίου μπορεί να αμβλύνει ορισμένα ελαττώματα της επιχειρηματολογίας του, να διακρίνει π.χ. σαφέστερα τη διαφοροποίηση των μεγαλοαστικών από τα μεσαία και μικροαστικά στρώματα, να μην υποτιμήσει υπερβολικά την ποσοτική ανάπτυξη της ελληνικής οικονομίας στον 19ο αιώνα, ν’ αποφύγει μια βουλησιοκρατική θεώρηση του ρόλου των κοινωνικών ομάδων και τάξεων. Γενικότερα, πάντως, νομίζω ότι ευσταθούν ακόμη αρκετές από τις συνεισφορές αυτού του βιβλίου, τόσο στη θεώρηση της νεοελληνικής ιστορίας, όσο και σε ζητήματα μεθοδολογίας.
Αναλυτικός πίνακας περιεχομένων
Ο αναλυτικός πίνακας των περιεχομένων αποτυπώνει τη διάρθρωση της μελέτης σε εισαγωγή και δύο κύρια μέρη:
Εισαγωγή: Μέθοδοι μελέτης των στρατιωτικών παρεμβάσεων
- Γενική επισκόπηση: Η θεωρητική προβληματική γύρω από τη στρατιωτική ανάμειξη στην πολιτική.
- Περιγραφικός λειτουργισμός: Ανάλυση των παραδοσιακών λειτουργικών προσεγγίσεων.
- Ταξινομικές και τυπολογικές προσεγγίσεις: Κριτική εξέταση των διεθνών τυπολογιών.
- Θεσμολογικές προσεγγίσεις: Ο ρόλος των θεσμών και της στρατιωτικής οργάνωσης.
- Κοινωνιο-ψυχολογικός λειτουργισμός: Ψυχολογικές και κοινωνικές διαστάσεις των επεμβάσεων.
- Πατρωνεία και στρατιωτικές επεμβάσεις: Πολιτειολογικός λειτουργισμός και μηχανισμοί προστασίας.
- Πατρωνεία και ιστορικά παραδείγματα: Εμπειρικές περιπτώσεις εφαρμογής.
- Συμπεράσματα εισαγωγής: Ανακεφαλαίωση της θεωρητικής πρότασης.
Μέρος πρώτο: Η διαχρονία – Οικονομικές και κοινωνικές σχέσεις στον 19ο αιώνα
Κεφάλαιο Α’: Ο ελληνικός «καπιταλισμός» από τον 18ο στον 19ο αιώνα: οπισθοδρόμηση ή διαφοροποίηση;
- Το πρόβλημα και η κοινωνιολογική θεώρηση με κριτήριο τις κοινωνικές τάξεις.
- Γεωγραφική θεώρηση: το κριτήριο του τρόπου παραγωγής και του κοινωνικού μετασχηματισμού.
- Ιστορική θεώρηση και συμπεράσματα για την εξέλιξη των παραγωγικών δυνάμεων.
Κεφάλαιο Β’: Ο ελληνισμός της ομογένειας και η υπανάπτυξη της ελληνικής αστικής τάξης
- Το πρόβλημα της αστικής ανάπτυξης στον ελλαδικό χώρο.
- Οικονομικές λειτουργίες της ομογένειας: κατηγορίες ομογενών, μεταφορά και σώρευση κερδών στην αλλοδαπή, επένδυση και συνέπειες για την ελληνική οικονομία.
- Πολιτικές λειτουργίες της ομογένειας στην Ελλάδα.
- Ιδεολογία της ομογένειας και επιβολή κοινωνικών προτύπων.
Κεφάλαιο Γ’: Βασικές οικονομικές και κοινωνικές δομές στον 19ο αιώνα
- Σημείωση για το σύστημα ιδιοκτησίας και τη διανομή γης.
- Η καθυστέρηση του καπιταλιστικού μετασχηματισμού: γενικές εκτιμήσεις, δημογραφική δύναμη της αστικής τάξης, βιομηχανική καθυστέρηση.
- Συγκυριακά αίτια της καθυστέρησης και συνολικό θεωρητικό συμπέρασμα για το κοινωνικό σύστημα.
Μέρος δεύτερο: Η συγχρονία (1880-1909) – Κοινωνικές σχέσεις, πολιτική ζωή και στρατιωτικό κίνημα
Κεφάλαιο Δ’: Η αυτονομία της πολιτικής από τις κοινωνικές διαμάχες
- Ιστορικό παρελθόν και σχέσεις αστών-γαιοκτημόνων (ηπιότητα αντιθέσεων, συγκυριακά και δομικά πεδία).
- Αντιφάσεις στην αστική ιδεολογία της εποχής.
- Η απουσία αγροτικού κινήματος: κοινωνικο-οικονομικά και ιδεολογικά αίτια.
Κεφάλαιο Ε’: Αυτονομία της πολιτικής, πατρωνεία και κατανομή της εξουσίας
- Η πατρωνεία ως κυρίαρχος μηχανισμός του πολιτικού συστήματος.
- Σχέσεις κράτους, πατρωνείας και πολιτικής εξουσίας.
- Η κατανομή της εξουσίας: ο ρόλος της εξωτερικής «Προστασίας», η επιχειρηματική ομογένεια και οι εγχώριες κυρίαρχες τάξεις.
Κεφάλαιο ΣΤ’: Το ιστορικό του 1909 και οι ερμηνείες του
- Τα γεγονότα του κινήματος στο Γουδί.
- Σύγχρονες και ιστοριογραφικές ερμηνείες του κινήματος.
Κεφάλαιο Ζ’: Ο στρατός: εσωτερικά αίτια του κινήματος
- Η εθνική ταπείνωση στον πόλεμο του 1897 και η σχέση με την Οθωμανική Αυτοκρατορία.
- Η ταξική προέλευση των αξιωματικών του ελληνικού στρατού.
- Τα επαγγελματικά αιτήματα και η πολιτική στάση των αξιωματικών.
Κεφάλαιο Η’: Οι αστοί και οι κατώτερες τάξεις
- Γαιοκτήμονες, αστοί και η κοινωνική δυναμική της εξέγερσης του 1909.
- Οι επαγγελματικές οργανώσεις και η φορολογική κατανομή πριν και μετά το κίνημα.
- Η επαναστατικότητα των κατωτέρων τάξεων και η μεγάλη διαδήλωση στην Αθήνα.
- Η στάση των πρεσβευτών των Μεγάλων Δυνάμεων και η στρατηγική του Ελευθερίου Βενιζέλου.
Κεφάλαιο Θ’: Η μεταπολίτευση και οι συνέπειες του 1909
- Ο ρόλος των στρατιωτικών μετά την επικράτηση.
- Η αστική τάξη και η διαμόρφωση του νέου πολιτικού πλαισίου.
- Συμπεράσματα για τις μακροχρόνιες επιπτώσεις του κινήματος.

